Low-Key ending to case of Disappeared House on Tory Island

Bhí deireadh ciúin sa Chúirt Uachtarach Deardaoin seo caite le ceann de na cásanna Ardchúirte ba dhrámatúla dar bhain riamh le Dún na nGall. Díbheann an Chúirt Uachtarach achmharc ó Patrick Doohan, iar-úinéar Ostáin Thoraigh, in éadán bhreithiúnais Ardchúirte gur leag sé teach an scannánaí Neville Presho ar Oileán Thoraigh mar gur sheas an teach idir an tOstán agus radharc na farraige.

Tharraing an cás cáil domhanda ar Thoraigh.

Chuir duine nó daoine anaithnid teach Phresho trí thine Mí Eanáir 1993. Cuireadh fios ar na Gardaí, ach chuaigh sé seachtaine thart sula ndeachaigh Garda aonair go Toraigh. Thar bliain, leagadh ballaí an tí le JCB. Bhí Presho ar imirce sa Nua tSéalainn ag an am.

D'fhill Presho ar chuairt go hÉireann i samhradh 1994. Tháinig seisean, a bhean agus a gclann isteach go Toraigh ar an bhád. Chonaic sé ón mbád go raibh teach s'aige sciobtha chun siúil, carrchlós an Ostáin ina ionad. “It's gone, the house is gone,” adúirt sé arís agus arís eile. Níorbh eol do dhuine ar bith i dToraigh ar tharla, ach fear amháin a dúirt: “It would be better if you didn't ask about that.”

Ní raibh Presho riamh mar a bhí. Ní dhearna sé scannán ar bith eile. Fuair an dúlagar agus an t-ól araon greim air. Chuir sé isteach sealanna fada in oispidéil. Shíl dochtúr gur comhartha meabhair-ghalair a bhí ann nuair a d'innis sé scéal s'aige. Theip glan air a chearta a bhaint amach. Ansin, Sathairn na Cásca 2003, tharla go raibh mé ar an bhád isteach go Toraigh. Chuir fear forrán cainte orm: dar leis go raibh an cuma orm gur duine suimiúil mé. Presho a bhí ann.

B'eol dom ar bhain don teach, ó bean ar an oileán. Chuir mé Presho i dteangmháil leis an dlíodóir Michael Gillespie sna Rosa.

Thóg sé sé bhliain ar Gillespie an cás a thabhairt chun na hArdcúirte. Bhí an céad éisteacht i Leitir Ceanainn Mí Márta 2009.

Thug Presho fianaise dramatúil i nguth ciúin faoi theacht isteach go Toraigh, ag tabhairt faoi deara gur sciobadh teach s'aige chun siúil, agus an dóigh gur bhuail tinneas é. Chluinfeá biorán ag titim.

An lá dar gcionn, bhí an scéal sna cinnlíntí.

Níor tugadh breithiúnas go dtí Mí na Samhna 2009. Rialaigh an Breitheamh Roderick Murphy gur scrios Doohan an teach, agus d'ordaigh dó cúiteamh €46,000 a dhíol le Presho.

D'iarr Doohan agus comhlacht s'aige, Ostán Thoraigh achamharc chun na Cúirte Uachtaraigh. Mar choinníoll bhí air an €46,000 a thaisceadh i gcúntas speisialta banc. Dhíbheann an Chúirt achamharc na comhlachta Mí na Samhna anuraidh, agus díoladh an €46,000 le Presho.

Thug Doohan le fios go raibh sé ag leanúint le hachamharc lena ainm a ghlanadh, ach ní raibh seisean nó dlíodóir thar a cheann sa Chúirt Deardaoin seo caite. Dhíol sé Ostán Thoraigh trí bliain ó shoin, é anois ag tiomáint bus i Londain. Tá Presho ina chónaí i gCo an Dúin, an sláinte teipthe air, é i ndiaidh sé mhí a chur isteach in oispidéal.

by Anton McCabe

Tory Island house appeal dismissed

The South’s Supreme Court has dismissed an appeal by former owner of a remote Donegal island hotel against a High Court judgment that he had illegally demolished a film-maker’s house because it blocked his hotel’s sea view. Eight years ago, the High Court ruled that Patrick Doohan had used an excavator to demolish the hotel. The Court heard evidence from Co Down film-maker Neville Presho that losing his house sent him into a downward spiral of illness, and cost him his marriage and career.

The Court granted an application from Cormac O Dulachain, barrister for Presho, that the appeal be struck out as neither Doohan nor his legal representatives had attended. O Dulachain said that, from the contents of an affidavit Doohan filed “he has no intention of pursuing the appeal.”

Justice Clarke said the Court noted Doohan's non-appearance. “He not having attended to prosecute the Appeal, the appropriate action is to strike out the appeal,” the Justice said.

The Court ordered that Doohan pay the costs.

Doohan is curently working as a bus driver in London.

Minister was a link to musical heritage

(A slightly edited version of this was published in the Irish Times March 4th 2017)

Rev Bill Clarke – born October 18^th 1924, died February 12^th 2017

The Reverend Bill Clarke, who has died in his 94^th year, was a Presbyterian minister noted for pastoral care, empathy for the disadvantaged and sick, and commitment to education. During his long ministry, he served in Dundalk and then Omagh. He was noted for his healing ministry, which attracted people from a variety of backgrounds.

As an educationalist, he served as a governor of several schools in Tyrone and Louth, and as chair of the Western Education and Library Board.

Home wine-making was one of his hobbies. Visitors to his home greatly admired his vintages.

He was also a link to the small group who kept uileann pipe playing alive in the first half of the last century. His father William Clarke made one of the first commercial recordings of uileann pipe playing, in 1928. His son was proud to live to see a plaque in his honour unveiled in their native Ballybay, Co Monaghan.

Robert William Wylie Clarke was born just outside Ballybay, Co Monaghan, in October 1924, youngest of three children, two boys and a girl, to Robert William Clarke, a clock-maker and jeweller, and his wife Margaret (née Johnson).

The young Bill Clarke grew up in a house full of music. As well as being an uileann piper, Robert William Clarke played the bagpipes in a local pipe band. As a child, Bill Clarke used often listen to groups of musicians play at night in the house which was a meeting place for musicians, uileann pipers in particula. These were an eclectic bunch, including James Ennis of Dublin, father of piper and folklorist Seamus Ennis, and Brother Gildas, an uileann-piping De la Salle Brother from Kerry. Tragically, William Clarke died of tuberculosis when his younger son was nine, and the music was stilled.

The Rev Clarke was educated at Hall St National School, Ballybay: the Masonic School, Dublin: and Trinity College Dublin, where he studied English and French. After Trinity, he studied for the ministry, first at Edinburgh University, then at Assembly’s College, Belfast.  

Prior to ordination he was a Student Assistant Minister in an Edinburgh church. During that time, he spent the summer supplying the pulpit in parts of the Orkney Islands. After ordination, he was Assistant Minister in McQuiston Memorial Church in Belfast. For over 20 years he ministered to the congregations of Dundalk, Carlingford and Castlebellingham. In 1971 he moved to Tyrone, as Minister of Trinity Church, Omagh, and Gillygooley. Afterwards, he was fortunate to enjoy over quarter of a century of retirement. During much of it, he supplied the pulpit in churches in the Derry and Donegal Presbytery. However, he faced personal tragedy later in life, with the deaths of his wife and only son.

He is survived by his daughter-in-law Kathryn; grandchildren Alice, Adam and Daniel; and sister-in-law Martha. He was predeceased by his wife, Alice, and son Liam.

Irish-language version of great Portugese poet

(An edited version of this was published in 'An tUltach' February 2017)

Tá sé amuigh ar Fernando Pessoa gurb eisean file mór na Portaingéile. Tá sé soiléar go bhfuil sin fíor ó na leaganacha Gaeilge seo ar chuid dá dhánta ‘As Trunc Fernando Pessoa’, leaganacha a rinne Deirdre Brennan. Tá comhghairdeas ag dul chuici, agus chuig Coiscéim, an foilsitheoir, as seo. Tá siad ag cur saothar Eorpach ar fáil, in am mar a bhfuil saol an Bhéarla ag tabhairt droim láimhe do theangacha eile, agus ag cúlú isteach san aonteangachas.

Saol gearr a bhí ag Pessoa féin. Bhí sé ró-thugtha don ól. B’shin a thug bás dó i 1935, gan aige ach 47 bliain.

Níor foilsíodh tromlach a chuid dánta go dtí i nidiaidh a bháis. Scríobh sé go leoir dánta i bpearsanraí eile, gur chum beathaisnéisí na bhfilí sin.

Mar fhile, tá a léargas féin aige ar an saol. Tá sin le feiceáil i ‘Páiste anaithnid salach ag súgradh lasmuigh dem’ dhoras’: “Ní cheistím an mbeireann tú teachtaireacht shiombalach chugam./ Bainim sport asat toisc nár leagas súil ort cheana/ is dá mbeifeá glan ba pháiste eile thú gan amhras.” Cinnte, is fiú an file seo a léamh.

‘As Trunc Fernando Pessoa’, rogha dánta ó Fernando Pessoa. Aistrithe ag Deirdre Brennan. Coiscéim €7.50.

Campaighers accuse Council of secret deals

(An edited version of this piece was published in the Sunday World February 26th 2017)

Campaigners are accusing Fermanagh and Omagh District Council of privatising a major public facility in secret, with implications for everybody in Northern Ireland. Press and public have been excluded from Council meetings that discussed leasing out the 230 acre Necarne Estate near Irvinestown, Co Fermanagh, to a private operator.

Diane Little of the ‘Saving Necarne’ campaign, said Fermanagh and Omagh Council is setting a precedent for all Councils to sell off public assets, which were funded by ratepayers for community benefit, without consultation, or without even allowing councillors to listen to public concerns. “Why is this process not open and transparent?” Little asked. “Why did the Council choose this process and apply commercial criteria to a site which is the local area community recreation space and community heritage?  The Council made a choice in the process they chose. They could have chosen to follow their policies and be open and transparent, inclusive and empowering.” Her group has protested outside Council meetings.

The Council has refused to meet the ‘Saving Necarne’ group. Chief Executive Brendan Hegarty has told a Council meeting he will not meet ‘Saving Necarne’ until the tendering process is completed. Councillors have been instructed not to meet Saving Necarne.

The Council has refused to answer Freedom of Information requests about the leasing out. When ‘Saving Necarne’ requested the ‘Expressions of Interest’ received by the Council, it refused.

The Council proposes to charge £20,000 rent per year for Necarne. However, ‘Saving Necarne’ has estimated the Council could receive £27,000 per year in agricultural subsidies for the estate by operating it itself.

‘Saving Necarne’ is concerned by the scoring system in the Council’s Expression of Interest document to choose bidders. The highest score is 25% for amount of Rent Paid to council. There is no mention at all of community needs.

The Necarne Equestrian Centre opened on the estate in 1994, as a centre of excellence. It was designed to be particularly used by young people and those suffering disability. Fermanagh Council has spent £5million on it. A report calls it “the best facility of its kind on the island of Ireland.”  

A Council spokesperson said the Council will not meet ‘Saving Necarne’ because “as the ‘Expressions of Interests’ have been properly submitted the Council has no discretion and cannot now decide to give any consideration to any other proposals as this would clearly leave the Council at risk of potential litigation.”

It is understood that the Council is now considering one offer. This is from Dromore-based Gardrum Properties. That company’s directors are Derek Irwin Keys and Paddi Georgina Keys, both with addresses at Omagh Road, Dromore, Co Tyrone.

Little said she wished to make clear she has no personal issue with Keys. However, she said this is a wide issue about how Northern Ireland is run: “We are not just fighting about Necarne anymore we are fighting to restore appropriate process, openness, transparency and democracy.”

Trade Unionist at centre of Armagh's Irish-language revival 

(A slightly edited version of this was published in An tUltach February 2017)

Is fear gnóthach go smior é Gearóid Ó Machail. Tar éis bomaite ina chuideachta tá sin soiléar, cé gur fear suaimhneach i gcónaí é.

Bhuail mé leis san oifig agus siopa atá ag Cairde Teo in Ard Mhacha. Tá sin i lár-ionad beag siopadóireachta lámh le lár na cathrach, daoine ag teacht agus ag imeacht an t-am ar fad. Tá, leis, oifig neamh-oifigiúil  eile aige – an caifé béal dorais sa lár-ionad, mar a bhfuil sean-aithne ag an fhoireann air, idir caifé agus ceapairí blasta ar fáil.

Tá Gearóid agus Cairde ag croí-lár imeachtaí Gaeilge sa chathair le tamall de bhlianta anuas, agus pleananna dearfacha acu leis na himeachtaí sin a leathnú amach.

“Thóg sé tamall orainn na pleananna a fhorbairt,” ar seisean. “Is dócha go dtig liom a rá gur i 2008 a thosaigh, nuair a bhí mé ag obair le Comhairle Cathrach agus Ceantair Ard Mhacha, mar a bhí air ag an am mar Neighbourhood Renewal Development Officer – post nach raibh sásamh ag baint leis, minic go maith – ach, rud go raibh mé ábalta a thabhairt isteach i ról s’agamsa ná forbairt cultúrtha mar dóigh chun tacú le forbairt eacnamaíochta agus sóisialta, iad a snaidhmneadh lena gcéile, agus, de réir dealraimh, ní raibh feidhmeannaigh sinsearacha an Chomhairle iontach sásta leis an ghné sin den obair. Mhínigh mé dóibh go raibh an Ghaeilge mar chuid, agus mar dlúth-chuid, d’fhéiniúlacht cultúrtha Cathrach Ard Mhacha, agus cé nár léir sin in áit ar bith ar an dromchla, gur rud dofheicthe faoi thalamh a bhí ann an t-am ar fad.” Bhí an ceoil riamh ann, le Cumann Píobáirí Ard Mhacha agus eile, ach gan an teanga le feiceáil.

Shocraigh Gearóid go raibh sé riachtanach tabhairt faoin bhfolús “beart a chothaigh, ar ndóigh, coimhlint leis na bainisteoirí a bhí agam sa Chomhairle. Lean mé ar aghaidh, cibé ar bith, agus i 2008 rinne mé cruinniú poiblí a eagrú in éineacht le Réamonn Ó Ciaráin ó Gael Linn.”

Chonaic Gearóid na féidireachtaí sa chathair. Bhí oifig ag Gael Linn sa chathair le 50 bliain, an t-aon oifig taobh amuigh de Bhaile Átha Cliath, agus grúpaí beaga eile ann, leithéidí Cairdeas na Teanga agus Ciorcal Comhrá Ard Mhacha. Bhí sruth Gailge ar Choláiste Caitríona, bunscoil agus naíscoil ann. Bhí, leis, an Ghaeilge mar ghné den obair a bhí ag Cumann Píobáirí Ard Mhacha.

Bhí slua maith ar an chruinniú poiblí. As sin, thosaigh Gearóid agus daoine eile ar na grúpaí éagsúla a snaidhmeadh lena gcéile. Leis, thosaigh seisean agus Réamonn ar stráitéis fad-téarmach le Cultúrlann a thabhairt go hArd Mhacha “a bheadh ag croí-lár imeachtaí Gaeilge anseo, in ionad bheith ag streachailt linn in ár n-aonar ar scéimeanna agus fiontair difriúla i gcuideanna difriúla den bhaile.”

Thógfadh seo, leis, pobal – go mbeadh duine ar bith le suim ar bith sa teanga ábalta teacht chuige.

Bhí casadh sa scéal. I 2009, chlis ar an chibé caidreamh a bhí idir Gearóid agus an Comhairle “agus bhí aighneas fada tionsclaíoch eadrainn. Chríochnaigh sé sa binse tionsclaíochta i mBéal Feirste, mar ar socraíodh é.” Díoladh suim suntasach airgid leis – ar choinníoll nach labharfadh sé faoin gcás.

B’ar leas na Gaeilge in Ard Mhacha an t-aighneas. “Cuireadh ar fionraí mé ar feadh ocht mí déag - ocht mí déag le bunshraith na Cultúrlainne a leagadh síos, agus Comhairle Cathrach agus Ceantair Ard Mhacha ag díol tuarastail liom,” arsa Gearóid, ag gáire.

Chláraig sé an chomhlacht neamhbhrabúis Cairde Teoranta i 2009, agus é ar fionraí. Chuaigh seisean agus an Ciaránach  go Foras na Gaeilge, agus mór-uaisle eile na Gaeilge, gur chuir moltaí rompu faoi spas oifige agus Oifigeach Forbartha Gaeilge. Bhí an Scéim Phobail Gaeilge óg, agus fuair siad maoiniú sa dara babhta – ainneoin gur grúpa iomlán nua iad.

Tamall roimhe seo chuaigh Foras na Gaeilge chuig an Chomhairle. Rinne siad tairiscint an leath-chuid de thuarastal Oifigigh Forbartha Gaeilge a dhíol, Dúradh nach raibh feidhm leina leithéidí, nó “is baile Seoirseach seo, agus táimid dáchur chun cinn mar bhaile Seoirseach.”

Chuir an Foras fáilte roimh Cairde Teo, agus bhí Oifigeach Forbartha Gaeilge acu faoi thus 2016. B’shin Seán Ó Maoilsté as Doire Mhic gCais, go raibh táithí aige cheana ar chúrsaí Ghaeilge trí bheith ina státseirbhíseach sa Roinn Oideachais. Bhí idir Cumann Lúthchleas Gael agus earnáil an Ghaeloideachais mar chuid den bhfiontar.

Tá cúrsaí ag dul go maith ó shoin. Luadh iad mar dea-shampla den Scéim Phobail Gaeilge. Tháinig forbairt ar an bhfiontar. Tá Siopa Bronntanas acu, ranganna Gaeilge ag gach léibhéal do dhaoine, idir seab agus óg. Bíonn imeachtaí sóisialta acu do theaghlaigh atá ag tógáil a gcuid páistí le Gaeilge, bíonn idir campaí geimhridh agus campaí samhraidh ann, nó tá an tOifigeach Forbartha Gaeilge thar a bheith gnóthach.

Mar sin, bhí sé in am acu céim eile a ghlacadh, agus Cultúrlann a thógáil. “Tháinig roinn dea-rudaí lena gcéile,” arsa Gearóid. “Bhí Aire ann, Carál Ní Chuilín, a thug le fios gur thug sí tacaíocht don Ghaeilge.” Bhí, leis, an Ciste Infheistíochta Gaeilge ann de bharr Comhaointuithe Chill Rimín. Mar sin, bhí airgead ar fáil. “Bhí fhios againn go mbeadh orainn beart a dhéanamh go tapaidh, nó nach mairfeadh an dá rud ach tamall beag.”

Chuir siad Plean Gnó lena chéile. Thug siad sin don Roinn Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta. Cheap sin eacnamaithe chun cuidiú leo tuilleadh forbartha a dhéanamh ar an phlean.

Fuair siad tairiscint £150,000 ón Roinn. Bhí £150,000  eile acu faoi seo, ó Iontaobhas Ultach, Gael Linn, Invest NI, agus foinsí eile. Le £300,000 ón gCiste infheistíocht Gaeilge, bheadh £600,000 acu.

Níor leoir sin don rud gur mhaith leo a dhéanamh. D’amharc siad ar roinnt foirgnimh fán bhaile. “Faoi dheireadh, tháinig an Comhairle chugainn,” ar seisean. “Bhíomar díreach ar tí conradh a shíneadh le forbairtheoir príobháideach as suíomh feiceálach i lár cathrach Ard Mhacha, ceann den ‘Seachtar Teach’ ag barr Sráid an Choláiste.”

Dúirt na feidhmeannaigh sinsearacha ón gComhairle go raibh roinnt suíomhanna tréigthe acu. Bhí seans ann go mbeadh siad ábalta ceann acu a bhronnadh ar Ghearóid agus a chomrádaithe, chun cuidiú leis an bhfiontar.

Tá Gearóid in amhras nár dea-mhéin amháin a bhí i gceist. Bhí an suíomh i Sráid an Choláiste lárnach, sa chuid neodrach den chathair. Bhí siad ann i maorlathas an Chomhairle a bhí den bharúil go mbeadh an geiteo Caitliceach níos fóirsteanaí.

“Rinn siad suíomh a thairiscint dúinn sna Shambles, ceantar iontach Caitliceach, náisiúnach, pobhachtach, in Ard Mhacha, dar leo – an saghas áite inar choir dúinn bheith,” ar seisean.

Mar sin féin, tá an suíomh fóirsteanach go maith. Tá sé idir an dá Ard Eaglais, agus i gceantar gnóthach ar imeall láir na cathrach. Tá, i gcónaí, fadhbanna beaga ann. Is ar a leas, dar le Gearóid, gan Stormont bheith ann. Fágann sin an litir tairisceana sábháilte, nó níl aire DUPach ann len é a tharraingt siar.

Tá fiontar eile ar shiúil ag Gearóid, agus sin Ceardchumann Neamhspléach na nOibrí. Chláraigh sé leis go luath i ndiaidh a bhunaithe, i 2004. Dar leis go seasfaidh an CNO an fód, agus go dtabharfaidh sé dúshlán na bhfostóirí agus na n-údarás. Is sóisialach raidiceach é féin. Gabhann sé buíochas leis na Breathnaigh as, nó ba mhacléinn i Swansea é aimsir an fheachtais in éadán an Poll Tax, bród ar fad air  as an pháirt gníomhach a ghlac sé ann.

Irish - visible again in the Clogher Valley (a slightly edited version was published in An tUltach January 2017)

Tá Pobal an Ghleanna bliain d’aois. Déanann sé freastal ar phobal na Gaeilge thar cúig paróiste tuaithe i nGleann an Chlochair i ndeisceart Thír Eoghan, buailte leis an teorainn.

Is é Mark Harte, múinteoir agus peileadóir, an cathaoirleach. Bhuaileamar lena gcéile i Kelly’s Inn, díreach dhá lá i ndiaidh gur cuiredh an file John Montague, fear a bhí an-tiománta do dhúchas Gaelach an cheantair, sa reilg ar an taobh eile den bhóthar.

Tá aithne ag daoine anseo ar Mark, mar is léir ón méid daoine a labhraíonn leis, nó seo a pharóiste dúchas.

Bhí sé ar dhuine den dream a tháinig le céile bliain ó shoin leis an ghrúpa a bhunú. Tháinig coiste agus ainm as an chruinniú. “D’aontaigh muid uilg go raibh sé tábhachtach go mbeadh ról ar leith ag an Ghaeilge anseo,” arsa Mark. “Ba léir go raibh suim ag daoine sa Ghaeilge, ach nach raibh bealach acu chun an Gaeilge a labhairt. Shocraigh muid go dtiocfadh linn sin a athrú, go dtiocfadh linn rud éigean úr a chur lena chéile. Thosaigh muid amach ag smaointiú ar spriocanna gur mhaith linn a bhaint amach.”

Bhí, riamh, Gaeilge sa cheantar “ach go raibh muid scartha óna gcéile, go raibh na Gaeilgeoirí thar na mblianta i bpócaí beaga, mar a deirfeá, anseo in Aireagal Chiaráin, i gCill Íséal, in Achadh na Cloiche, agus in áiteanna difriúla, agus go raibh géar-ghá orainn grúpa a bhunú agus a thabhairt le céile go dtiocfadh linn an Ghaeilge a spreagadh.” Tá siad anois ag tabhairt faoin sprioc sin, mar fhoireann, nó “b’fhéidir go raibh easpa structúir i gceist roimhe seo.”

Cinnte, bhí an-obair ar shiúil thar na mblianta, mar shampla ag Áine Uí Cheallaigh i gColáiste Naoimh Chiaráin, Baile Uí Dhálaigh, scoil atá láidir ó thaobh na Gaeilge. “Spreag sí go leoir daoine ins an cheantar agus táimid breá sásta anois go bhfuilimid ábalta dea-sample s’aici agus daoine eile a leanúint,” arsa Mark.

Is dream óg iad Pobal an Ghleanna, tríd is tríd, ach ní ina n-iomláine – nó baol air, mar “táimid foscailte i leith an phobail go forleathan, agus is maith an rud é bheith ag amharc ar na ranganna ar na mallaibh, go bhfuil réimse aoiseanna ag freastal orthu, ach gan dabht ar bith tá meascán sláintiúil d’aoiseanna ar ár gcoiste féin ag an bhomaite, idir daoine an-óg ar fad agus daoine, b’fhéidir, go bhfuil táithí na mblianta acu ag foghlaim na Gaeilge, agus atá ag obair leis an Ghaeilge.”

Nuair a cuireadh ar bun iad Mí Eanáir 2016, chuir siad tús maith dearfach le rudaí. Seoladh iad san Ionad Peile atá ag Cumann Lúthchleas Gael Thír Eoghan ag Garbh Achaidh. Rinne siad a seacht ndícheall an scéal a scaipeadh roimh ré, ag díriú ach go háirithe ar scoileanna agus clubanna CLG. “Bhí muid dóchasach go dtagadh slua amach, ach a leithéidí de shlua,” arsa Mark. Léirigh sin an suim a bhí ann sa Ghaeilge. “Bhí muid dearfach faoin rud ón dtús, ach bhí muid ciallmhar go leoir san am céanna, nach raibh muid ag éirí barraíocht a dhéanamh sa chéad bliain, bhí muid ag éirí dul céim ar chéim,” arsa Mark. “Amharcaimid ar seo mar rud buan, mar rud fad-téarmach. Bhí sé tábhachtach nach raibh muid ag éirí i bhfad barraíocht a dhéanamh go luath.

“Shocraigh muid go mbeadh ranganna Gaeilge ag gach léibhéal ann ar dtús, agus bhí muid ag smaointiú ar ionad do sin, agus níl áit ar bith níos lárnaí sa cheantar ná Coláiste Chiaráin i mBaile Uí Dhálaigh anseo, agus bhí siad breá sásta go mbeimis ann.

“Thosaigh muid amach le bun-rang, meán-rang agus ard-rang, agus bhí rang ann do pháistí óga. Bhí muid neirbhíseach faoi na rudaí seo ar an chéad oíche, ach ba léir dúinn ón céad oíche ar aghaidh go raibh an-suim ag daoine ins an cheantar sa Ghaeilge. D’fhreastal siad ar na ranganna, agus ó shoin ar aghaidh bhí a leithéid de oíche Gaeilge againn le linn seachtain na Gaeilge, bhí dinnéar Nollag againn cúpla seachtain ó shoin, agus ba dheas daoine a fheiceáil ar bhonn neamh-fhoirmeálta, agus ag ithe lena gcéile agus ag caint as Gaeilge lena gcéile.” Tá dóchas orthu, iad ag súil leis an bhliain nua.

Níor chuir an léibhéal suime iontas ar Mark mar buaileann sé le daoine sna siopaí agus in áiteanna difriúla fud fad an cheantair. “Labhraím cuid mhór le tuismitheoirí agus bíonn siad i gcónaí ag rá go bhfuil brón orthu go bhfuil dearmad déanta acu ar an mhéid Gaeilge a bhí acu, agus go raibh siad sásta a leithéid de ranganna a fheiceáil,” ar seisean.

Tagann misneach chuig daoine agus iad ar na ranganna. “Tagann siad isteach an céad oíche agus iad cineál séimh ciúin, ach roimh i bhfad osclaíonn siad suas agus roimh i bhfad bíonn siad breá sásta agus muiníneach Gaeilge a labhairt,” arsa Mark. “Sílim go bhfuilimid ag tógáil pobal sa cheantar anseo.”

Tá daoine nach raibh bainte leis an Ghaeilge go dtí seo ag freastal ar na ranganna, rud a chuireann áthas ar Mhark. “Tá aghaidheanna nua sa tseomra ranga,” ar seisean. “Tá scéala amuigh ansin go bhfuilimid ar fáil, go bhfuilimid foscailte suas chuig an phobal ar fad, agus gan aon amhras ní féidir leat stopadh, caithfidh tú bheith ag fás an t-am ar fad, agus beidh fuil nua de dhíth sa todhchaí fosta.”

Buntáiste atá acu ná tacaíocht mhaith ó Chumann Lúthchleas Gael, atá láidir sa cheantar. “Tá an nasc sin eadrainn agus na clubanna áitiúla ana-thábhachtach ar fad,” arsa Mark. “Ó thaobh tacaíochta dhe, ó thaobh poiblíochta dhe, tá siad i gcónaí ag cur ceist orainn – ‘an bhfuil rud ar bith gur féidir linn a dhéanamh le cuidiú libh’? Aithníonn na cumainn áitiúla – cé go bhfuilimid scartha ón pheil, táimid le céile don teanga. Sin rud tábhachtach, go bhfuil dearmad déanta b’fhéidir ar na coimhlintí ar an pháirc peile agus go n-aithníonn gach duine gur linne an teanga, go bunúsach, agus go gcaithfimid bheith ag brath ar a chéile. Níl go leoir daoine sa pharóiste seo, mar shampla, leis an rud a dhéanamh mar is ceart, níl go leoir daoine i gCill Íséal leo féin, nó in Achadh na Cloiche leo féin, ach nuair a thagaimid le céile mar phobal sílim go bhfuilmid i bhfad níos láidre.”

Buntáiste eile ná gur ceantar mór ceoil traidisiúnta é Gleann an Chlochair, agus go bhfuil teanga agus ceoil “fite fuaite lena chéile.” Ar an oíche sin a d’eagraigh siad do seachtain na Gaeilge, bhí ceoltóirí áitiúla ag buaileadh, mar tá cuid mhór ceoltóirí maithe sa cheantar, go háirithe ceoltóirí óga. Tá súil ag Pobal an Ghleanna bheith ag obair le Comhaltas Ceoltóirí Éireann. “Táimid ag obair ar rud éigean a chiallaíonn go mbeidh na ranganna ceoil ar shiúil ag an am céanna agus a bheidh na ranganna Gaeilge, agus go mbeidh deis ag tuismitheoirí, b’fhéidir, páistí s’acu a fhágáil ag an cheoil agus freastal ar na ranganna Gaeilge sa scoil céanna ag an am céanna,” arsa Mark. “Táimid ag obair ar sin faoi láthair.”

Tá pleananna eile ann. Mar sin féin, is eagraíocht óg iad, atá beag go maith. Thar rud ar bith eile, tuigeann Mark go bhfuil sé riachtanach ag eagraíocht mar sin bheith réadúil – mar atá seisean.