Irish scholar was a Renaissance man

(a slightly edited version of this piece has been published on Tuairisc.ie)

B'fhear ildánach é Diarmaid Ó Doibhlin, a fuair bás in aois a 75 bliain tí s'aige i Machaire Fíolta, Co Doire. Ba léachtóir spreagúil le Gaeilge in Ollscoil Uladh, Cúl Raithin, é. Ba scoláire é, go raibh saineolas aige ar chuid mhór gnéanna den Ghaeilge. B'fhear é a bhí ag croí-lár imeachtaí Gaeilge ina cheantar féin é. Ba staraí é. B'fhile é, go mairfidh a shaothar. Ba pheileadóir maith Gaelach é.

Rinne sé na glúnta macléinn a theagasc ar an Ollscoil, thar 30 bliain mar léachtóir. Thar aon rud eile, bhí sé ar thaobh na macléinn. Thuig sé gur daoine iad, go mbeadh fadhbanna acu, agus rinne a dhícheall cuidiú leo.

Ní ábhar teibí sa tseomra ranga aige an Ghaeilge. Bhí rang ag déanamh staidéir ar Chaoineadh Airt Uí Laoghaire. Thug sé go Muscraí iad, go ndeachaigh siad ar thuras thart ar na háiteanna mar ar tharla na heachtraí.

Leis, thug sé cead a gcinn do mhicléinn. Bhí dualgas orthu tráchtas a dhéanamh sa bhliain deireannach don chéim. Lig sé do Shéamas Mac Annaidh scríobhneoireacht cruaitheach a dhéanamh in ionad tráchtais. Cuireadh cuid den ábhar a cumadh isteach san úrscéal Cuaifeach Mo Londubh Buí.

Mar scoláire, bhí cur amach leitheadach aige ar chuid mhór gnéanna den Ghaeilge, ó ré na luath-Críostaíochta go dtí an nua-litríocht – agus beagnach chuile rud eatarthu. Bhí fhios aige go háirithe an tábhacht atá leis an Ghaeltacht, agus an t-oidhreacht beo atá ann.

Thug sé leis an chuid is fearr den oiliúint acadúil ón sean-ghlúin scoláirí a chuaigh roimhe. Bhí cur amach aige ar an Laidin, a d'fhág beachtaíocht aige agus ceangal le léann na hEorpa. Thug sé sin isteach sa dearcadh nua-aimseartha a bhí aige.

Ní rud acadúil aige an Ghaeilge, ach cuid dá shaol. Bhí sé ag croí-lár imeachtaí Gaelacha ina cheantar féin. Minic go maith, ba obair chiúin é, a leag síos bunshraith do bhorradh atá anois ann. Siar i 70idí an chéid seo caite, bhí sé ar bhunaitheoirí an South Derry Gaelic Centre. D'eagraigh sin ranganna agus cainteanna i mbailte sa cheantar. Ainneoin gur ceantar an-corraithe ag na Trioblóidí é, bhí an Centre ábalta dul chun cinn a dhéanamh ó thaobh oibre trasphobail. Theip ar an tógra faoi dheireadh, le chomh corraithe agus a bhí na blianta sin.

Ba staraí áitiúil é, a rinne taighde agus a bhí ar bhunaitheoirí an South Derry Historical Society.

B'fhile cumasach é, a chuir dhá chnuasach amach. Mairfidh a shaothar, go háirithe b'fhéidir 'Loch na Craoibhe', a bhaineann leis an dúchas aige: “Amuigh ar an oileán chraobhach sin/ Ionad foscaidh ag Gaeil, port aireachais na muintire.”

Ba pheileadóir maith é, é mar chaptaen ar míonúir Dhoire agus foireann Choláiste Phádraig, Ard Mhacha. D'imir sé tamall dá chlub féin, An Lúb. I ndiaidh dó éirí as an imirt, bhí sé ina Chathaoirleach ar Bhord Chontae ag Cumann Lúthchleas Gael.

Rugadh ar an Lúb i ndeisceart Dhoire é. Baineann sin leis an chuid de Cho Doire atá i nDeoise Ard Mhacha, mar sin fuair sé meánscolaíocht i gColáiste Phádraig, Ard Mhacha. Bhí an Ghaeilge láidir sa scoil ag an am.

Chuaigh sé ansin go Má Nuad, mar ábhar sagairt ag déanamh céime sa léann Ceilteach. Shocraigh sé gan dul leis an sagartóireacht, agus rinne MA i gColáiste na hOllscoile Baile Átha Cliath. Chaith sé sealanna ag teagasc i gColáiste Phádraig, Ard Mhacha agus Coláiste Oiliúna Naomh Muire i mBéal Feirste, sula ndeachaigh sé go hOllscoil Uladh.

Fágann sé folús i saol na Gaeilge: ach crónófar go háirithe é mar fear céile ag Theresa; athair ag Crónán, Medb, Sinéad, Éamonn, Cáitlín agus Donncha: sean-athair: agus mar cara maith ag cuid mhór daoine.

deireadh

The Irish-language Kevin McAleer

(A slightly-edited version of this piece was published in An tUltach March 17)

Bhí a sháith caifé don lá ólta ag Kevin McAleer sular bhuaileamar le céile sa chaifé ag an Lár-Ionad Ealaíne ar an Ómaigh. Mar sin, choinnigh sé greim an fhir bháite ar bhuidéal uisce – ar dóigh a mhéadaigh an dreach fuarchúiseach is gnáth bheith air. Is é an dreach céanna, in éineacht leis an bhlas tuaithe Thír Eoghan ar a chuid cainte, a fhágann gur fuirseoir aitheanta é. Is cuma cé chomh greannmhar agus a bhíonn an rud a deir sé, ní bhíonn riain den gáire ar a aghaidh ach é fuarchúiseach ar fad.

Le tamall anuas, tá sé atá ag tabhairt a chuid fuirseoireachta isteach sa Ghaeilge.

D’fhoghlaim sé méid áirithe Gaeilge agus é ar Scoil na mBráithre ar an Ómaigh sna 70idí. “Bhí dúil agam sa teanga ag an am sin ach ní raibh mé ró-tógtha leis na múinteoirí – an sean-scéal céanna – agus fuair mé marc maith ag O-Léibhéal, ansin rith mé amach as an doras chomh tapaidh agus ab fhéidir liom,” ar seisean. “Ní raibh fonn ar bith orm dhá bhliain eile a chaitheamh leis an ghealt a bhí ag múineadh Gaeilge ag an am. Thug sé tríocha bliain eile orm teacht chugam féin ina dhiaidh. Tá mé ag teacht chugam féin de réir a chéile.”

Ainneoin bheith sa rang ag an Bhrathair sin mí-cáiliúil ar an Ómaigh, bhí suim aige riamh sa Ghaeilge. Dála cuid mhór daoine, rinne sé roinnt iarrachtaí pilleadh ar ranganna – agus b’iarrachtaí in aisce iad. Ansin, cúpla bliain ó shoin, thosaigh sé arís.

“Tá sé i gceist agam an rud a dhéanamh. Tá mé trí scór bliain anois – now or never, mar a deir siad,” ar seisean – agus tagann a aghaidh chomh cóngarach do gáire agus a thig leis.

“Thosaigh mé ag freastal ar ranganna cúpla bliain ó shoin, agus ag éisteacht leis an raidió. Ansin, rinne Gabriel Rosenstock (an file – A MacC) aistriúchán Gaeilge ar an sheó a bhí agam cúpla bliain ó shoin.”

Mar sin, le cúpla bliain anuas, bíonn an seó ar shiúil aige as Gaeilge ó am go ham. Spreagann sin é.

Níl sé ina aonar ach an oiread. Tá grúpa d’fhuirseoirí Gaeilge ann, ‘Gael Gáire’, agus rinne sé cúpla seó leofasan.

Tugann an grúpa sin tacaíocht dó, ach níl sé ag brath orthu. Rinne sé a sheó aonar féin anuraidh, ina aonar, ag Féile na Bealtaine ar an Daingean i gCiarraí. “Bhí sé sin go han-mhaith,” ar seisean. “Bhí siad ag gáire – as Gaeilge. Nuair a dhéanann tú seó as Gaeilge, ní bhíonn a fhios agat cén fáth, mar tarlaíonn an rud céanna sa Bhéarla chomh maith, tá sé casta.”

Go dtí seo, is aistriúchán ar a sheó Béarla é an seó Gaeilge a dhéanann sé. “Scríobhaim an rud i mBéarla ar dtús agus déanaim aistriúchán air ina dhiaidh,” ar seisean. “Ba bhreá liom an rud a dhéanamh as Gaeilge nuair a bheidh an teanga ar mo thoil agam. B’fhearr liom bheith ag smaoineamh as Gaeilge, bheadh sé sin go hiontach, ach I’ve more work to do on that.”

Tá sé cinnte go bhfuil rudaí gur féidir a dhéanamh as Gaeilge nach féidir a dhéanamh i mBéarla “ach níl mé chomh líofa sin fós. Tá na buntáistí sin ann. Ba mhaith liom leas a bhaint as an teanga féin. Faoi láthair, bím ag streachailt leis an aistriúchán a dhéanamh. I mo shaothar féin, tá a lán imeartas focal ann i mBéarla, agus ní féidir leat an cinéal sin a asitriú. Caithfidh tú bheith ag obair sa teanga féin ón tús. Tá mé cinnte go bhfuil a lán imeartas focal ann as Gaeilge. Ba bhreá liom bheith ag deileáil leis an chinéal sin go nádúrtha sa teanga féin ón tús – sin an ‘aim’ atá agam.”

Rinne Kevin freastal ar ranganna Gaeilge ar an Ómaigh ach “anois is fearr liom bheith ag freastal ar chiorcal comhrá nó bheith ag labhairt le daoine. Nuair a buaileann tú isteach i gcaifé agus nuair a bhuaileann tú le duine – mar shampla, bhuail mé leatsa cúpla lá ó shoin agus bhí comhrá deas againn as Gaeilge – casually – is fearr liom an cinéal sin anois, do you know. Tá suim agam i gcúrsaí gramadaigh, ar ndóigh, ach tá mé sásta an cinéal sin a dhéanamh i m’aonar, sa bhaile. Nuair a bhím amuigh i ngrúpa, is fear liom bheith ag labhairt le daoine.”

Dar leis go bhfuil go leoir deiseanna aige leis an Ghaeilge a labhairt ar an dóigh neamh-fhoirmeálta sin. “Bíonn daoine ag gearán faoin teanga, an easpa suime atá ann,” ar seisean. “Ní maith liom bheith ag plé le cúrsaí polaitíochta, ach i mo shaol féin níl leithscéal ar bith. Is féidir liom an teanga a fhoghlaim, tá go leoir áiseanna ann ar líne anois, tá foclóir suimiúil ann, agus cúrsaí, is féidir leat éisteacht leis an raidió. If I haven’t mastered the language, tá an locht ormsa.”

Tá sé lena chumas Gaeilge a léiriú Mí Iúil, le seó aonair ag Oideas Gael i nGleann Cholm Cille, thart ar an 20ú. “Rinne mé cúpla cúrsa seachtaine ann, ag Oideas Gael,” ar seisean. “Tá sé go hiontach. Fuair mé ríomh-phost ó Liam Ó Cuinneagáin, an stiúrthóir, agus d’iarr sé orm – ‘Ar mhaith leat teacht arais agus seó a dhéanamh as Gaeilge i rith seachtain cultúrtha?’ - agus dúirt mé – ‘Ba bhreá liom sin’.”

Admhaíonn Kevin gur chuidigh seo leis, nó nach mbíonn sé díreach chomh dúthrachtach agus ba cheart dó a bheith. “Bím ag cleachtadh mo chuid Gaeilge, agus ansin déanaim dearmad ar an rud ar fad ar feadh cúpla mí,” ar seisean. “Nuair a chuir sé an cheist orm, spreagann sin an suim ionam. Tá mé focused ar an aistriúchán a dhéanamh ar an seó nua. So beidh thart fá leath-uair a chloig agam as Gaeilge faoi theacht an t-samhraidh, mar a deirfeá.”

Tá áthas air go mbeidh réimse leathan daoine ag freastal ar an seó, ó thaobh cúlra agus ó thaobh líofachta. Mar sin “tá sé i gceist agam seó dhá-theangach a dhéanamh, ní bheidh sé as Gaeilge completely, beidh meascán ann.”

Beidh an seó seo, as Béarla, ag Féile Dhún Éideann na hAlban sa tsamhradh – nó gur iarr an Féile céanna air teacht ann ar feadh seachtaine len é a dhéanamh. Sa tseó seo “is gúrú mé agus tháinig léargas spioradálta i mo shaol. Sin mo phearsa ar stáitse – to be clear.” Tharla gur mheasc bean an dá phearsa suas agus é ar ardán anuraidh.

Tá sé féin anois ag tabhairt faoi bhun-aistriúchán Gaeilge ar an seó nua, nó tá anois go leoir muiníne aige as a chuid Gaeilge. Is san oifig, i sean-cró taobh leis an teach s’aige amuigh faoin dtuath, atá sé ag tabhairt faoi. In am amháin, ba in oifig ar an Ómaigh a bhíodh sé ag obair. Thréig sé sin, mar go raibh air taisteal isteach, agus bhí sé ró-fhuarasta leathscéalta a chumadh leis an obair a sheachaint – nós a thréig sé.